Ставот на Европскиот суд за човекови права за повреда на правото на сопственост на лицата кои не користат топлинска енергија
Анализа на д-р Мирјана Најчевска на пресудата на Европскиот суд за човекови права на пресудата Стрзовски и други против Република Северна Македонија број 14460/16.
Опис на случајот
Предмет на апликацијата
Анализата се однесува на случај во кој
апликантите, кои се сопственици на станови исклучени од системот за централно
греење што ги снабдува нивните колективни објекти за домување (дел од
сопственици на 12.000 станови исклучени од системот на централно затоплување), се жалеле
дека воведената обврска од страна на државата[1] - да им плаќаат месечен надоместок за ангажирана моќност на приватните снабдувачи
со топлинска енергија го повредила нивното право на мирно уживање на нивната
сопственост (станови) согласно член 1 од Протоколот бр.1.
Станува збор за неколку категории тужители, чии
апликации Европскиот суд за човекови права (понатаму во текстот – ЕСЧП) ги споил
во заедничка пресуда:
Оние кои никогаш не биле приклучени на системот за централно греење
Оние кои биле приклучени меѓутоа се исклучиле пред 30.7.2012 година
Оние кои пред да стане функционално централното греење во зградата вовеле сопствен систем за затоплување.
Хронологија на постапувањето на национално ниво
Приватните снабдувачи со топлинска енергија издавале фактури со кои ги задолжувале
апликантите да го плаќаат надоместот за ангажирана моќност. Откако апликантите
не го извршиле плаќањето, нотарот ги одобрил барањата на снабдувачите за извршување на неплатените фактури и издал решенија за дозвола за извршување.[2]
Апликантите поднеле приговори на овие решенија
со различни образложенија: дека не
склучиле договор со снабдувачот; дека нема законска основа за вакво плаќање;
дека нивните станови или никогаш не биле поврзани или биле исклучени од
системот за централно греење пред да стапат во сила Правилата од 2012 година;
дека не добиле никаква топлинска енергија. Еден од апликантите како доказ
поднел и вештачење во кое било наведено дека неговиот стан не добива топлина од системот за централно
греење во зградата, ниту преку цевките, ниту по пат на кондукција.[3]
По приговорите на апликантите, во сите предмети одлучувале Основниот и Апелациониот суд во Скопје кои без да извршат увид на лице место или да наредат
вештачење, ги одбиле приговорите на
апликантите и ги потврдиле решенијата за извршување со истоветно објаснување дека апликантите се „пасивни корисници“ на топлинска енергија дистрибуирана во зградата преку мрежата за централно греење.[4]
Уставниот суд донел решение (Уп.бр.125/2012)
од 22 мај 2013 година со кое го прогласил членот 53 (2) од Правилата од 2012
година за уставен. Според Уставниот суд “... исклучените станови добиваат топлина на сметка
на становите што ја користат услугата обезбедена преку централниот систем за греење инсталиран во зградата и треба да се сметаат за
„пасивни корисници на топлинска енергија добиена од соседните и другите станови во зградата“ поврзани со тој
систем“.[5]
Во 2018 година Одделот за граѓански дела на
Врховниот суд донел правно мислење, во кое било наведено дека: „ ...
потрошувачите кои никогаш не биле приклучени на систем на топлинска енергија, никогаш не склучиле
договор за снабдување со топлинска енергија и [во чиј] стан не е поставена
внатрешна инсталација од снабдувачот, немаат статус на исклучени пасивни потрошувачи и со тоа не треба да плаќаат надомест за ангажирана моќност“.[6]
Во 2019 година се донесени нови правила за
снабдување со топлинска енергија со кои веќе исклучените жители во стамбените
објекти кои живеат во становите не се задолжуваат да плаќаат никаков паушал за
моќност; оние кои не живеат во становите исклучени од централното греење
продолжуваат да го плаќаат предвидениот паушал, а тие кои сакаат да се исклучат
треба да поднесат елаборат со кој ќе докажат дека начинот на греење кој ќе го
применуваат е еднакво добар како и централното греење.[7]
Пресуда
ЕСЧП ја прифатил апликацијата и донел одлука
со која се признава повреда на правото.
ЕСЧП утврдил дека тужената држава, и покрај
својата маргина на уважување, не успеала да ја постигне правичната рамнотежа
помеѓу засегнатите интереси и не успеала да вложи напори за да обезбеди соодветна заштита на
правата на сопственост на апликантите во контекстот на предметните постапки,
што претставува суштинско мешање од страна на државата во овие права.[8]
Врз основа на горното, ЕСЧП утврдил дека
постои повреда на правото на апликантите на мирно уживање на нивната
сопственост, загарантирано со член 1 од Протоколот бр. 1.[9]
Оцени и објаснувања на ЕСЧП
Во анализата на апликацијата, анализата на
судската пракса на националните судови (вклучувајки го и Уставниот суд на
Република Северна Македонија), како и во анализата на произнесувањата дадени од
страна на Владата и на странките, ЕСЧП дава низа оцени и објаснувања кои треба
да се третираат како укажувања и препораки упатени кон државата со цел заштита
на правото на апликантите (и останатите засегнати граѓани) и промени кои во
иднина ќе обезбедат соодветна заштита на правата гарантирани со Европска
конвенција за човекови права (ЕКЧП) на национално ниво.
Во овие оцени и објаснувања се содржани
препораките кои ги дава ЕСЧП, дадена е врската со слични случаи кои биле искористени
во донесувањето на Пресудата и дадени се насоки за промени во делувањето на
државата и на националните судови со цел адресирање на посочените проблеми и
постапување кое нема да претставува кршење на одредбите на ЕКЧП, односно, кои
ќе обезбедат заштита на правата на граѓаните.
Оцените и објаснувањата може да се групираат
во два кластери: оцени и објаснувања упатени пред се’ до државата (Владата и
државниот апарат) и упатени до судовите (вклучувајки го и Уставниот суд).
Оцени
и објаснувања упатени до државата
Статус на жртва
Во проценката поврзана со допуштеноста на
апликацијата ЕСЧП дава конкретни параметри во однос на препознавањето на
одреден субјект како “жртва“.
Во рамките на оваа оцена, ЕСЧП посочува дека
ниту една одредба од новата регулатива (ниту праксата поврзана со оваа
регулатива) не го разрешува прашањето на “месечните фактури за надоместок за ангажирана моќност што се плаќал според Правилата од 2012 година“. Тоа
значи дека претходно направеното
прекршување не станало предмет на решавање на новата регулатива, што подразбира дека апликантите може да се
третираат како жртви на кои не им е препознаено и обештетено прекршувањето на
правото.
Со други зборови, државата не го препознала
прекршувањето на правото, не создала процедурална можност граѓаните да побараат
ефикасна заштита на ова право и да бидат обештетени за направеното прекршување.
Исцрпување на домашните правни лекови
Во својата оцена/објаснување, исцрпувањето на
домашните правни лекови ЕСЧП го става во контекст на ефикасноста на правниот
лек (дали државата обезбедила таков систем од правни лекови кои се и соодветни
и ефикасни) и како такви требало да бидат искористени пред да се премине на
апликација пред ЕСЧП.
Објаснувајки го значењето на фактичкото
наспроти формалното исцрпување на правните лекови, ЕСЧП всушност дава многу
јасни параметри преку кои може да се одреди ефикасноста на еден правен лек.
Според ЕСЧП “... за да биде ефикасен, правниот
лек мора да може директно да ја поправи предметната состојба и мора да понуди
разумни изгледи за успех“.[10]
Во оваа смисла, ЕСЧП е многу дециден дека
“Обврската за исцрпување на правните лекови не се однесува на правни лекови кои
се несоодветни или неефикасни“.
Во конкретниот случај ова значи дека ЕСЧП
констатирал дека постојат формално-правни лекови кои не се соодветни или/и не
се ефикасни и како такви воопшто не може/не мора ни да се бара да бидат искористени од страна
на апликантите. Според ЕСЧП, Владата не успеала да ја докаже ефикасноста на
правниот лек во конкретниот случај заради тоа што не докажала дека правниот лек
бил “достапен во теорија и во пракса во релевантното време, т.е. дека
бил на располагање, дека можел да обезбеди надомест во врска со жалбените
наводи на апликантот и да понуди разумни изгледи за успех“.
ЕСЧП е многу дециден и вулгарно конкретен кога
станува збор за примената на овој принцип во конкретниот случај. Според него
“Осврнувајќи се на конкретниот случај, ЕСЧП не смета дека тужбата за стекнување без основ против
приватниот снабдувач на топлинска енергија би била ефикасен лек во околностите
на седмиот апликант.“.[11]
Проактивна улога на државата
Во објаснувањето на значењето на членот 1 од Протоколот бр. 1 ЕСЧП истакнува дека станува збор за право со
кое се штити едно лице од неоправдано мешање од страна на државата во мирното
уживање на неговата или нејзината сопственост.
Меѓутоа, покрај пасивната улога која се бара од
државата во однос на уживањето на сопственоста, според ЕСЧП, ова право
подразбира и проактивно делување на
државата за да им се овозможи на граѓаните ефикасно остварување на правото.
Според ЕСЧП “Во контекст на член 1 од Протоколот бр. 1, дури и во случаи што
вклучуваат парница меѓу индивидуи и компании, тие позитивни обврски може да
бараат од државата да ги преземе неопходните мерки за да го заштити правото на
сопственост“.[12]
Во однос на државата, ова значи, дека таа е
должна да обезбеди такви судски процедури кои ќе ги понудат[13] “...потребните процедурални гаранции и тоа на начин што ќе им овозможи на
домашните судови и трибунали да пресудат ефикасно и правично во сите случаи што
се однесуваат на сопственичките односи“.[14]
Во конкретниот случај државата со
воспоставените правила овозможила нарушување на правото на сосптвеност и не
обезбедила процедури за заштита на ова право.
Јавен интерес и правична рамнотежа
ЕСЧП не ја негира потребата од заштита на
јавниот интерес, меѓутоа, потенцира дека државата е таа која треба да ја
обезбеди правичната рамнотежа меѓу “спротивставените
интереси на поединецот и на заедницата како целина“. Во конкретниот случај,
според ЕСЧП, самиот надоместок кој е ставен како обврска за граѓаните бил
резултат на регулација од страна на државата и “... претставува средство за
државна контрола над користењето на сопственоста на апликантите“.[15]
Ова имплицира дека државата на ваков начин се
става во заштита на некаков јавен интерес (на што се повикала и Владата во
објаснувањата дадени до ЕСЧП).
Со својата пресуда всушност ЕСЧП утврдил дека
државата не ја извршила својата задача за обезбедување правична рамнотежа и им
наметнала несразмерен и прекумерен товар на засегнатите граѓани што претставува
кршење на правото за мирно уживање на сопственоста гарантирано во Конвенцијата.
Оцени и објаснувања упатени до судовите
Ниво на претрпена штета
Во контекст на одредување на нивото на штетата
(член 35 од ЕКЧП), ЕСЧП се повикува на потребата од индивидуализација на случаите пред
националните судови, наместо нивно еднозначно и колективно решавање.
Според ЕСЧП[16] во одредувањето на минималното ниво на штета кое е потребно случајот да се
прогласи за прифатлив за одлучување треба да се земат предвид “ ... сите
околности на случајот“.
Во конкретниот случај ЕСЧП ја потенцира
потребата од тоа дека “... оштетеноста на апликантите во овој случај треба да
се гледа од аспект на целокупниот контекст во кој предметната обврска за плаќање била наметната“ (како континуирана обврска која земена во целина значи
значајна сума, но и како обврска наметната на многу голема категорија луѓе што
подразбира генерално висока сума која државата мора да ја има предвид во
извршувањето на својата надлежност во обезбедувањето на остварувањето на
правото на сосптвеност на граѓаните).
Индивидуализација
Еден од значајните аспекти кои ги покрива ЕСЧП
во своите оцени/објаснувања е постапувањето на националните судови.
Во тој контекст, ЕСЧП забележува дека судските
органи што се занимавале со ова прашање, ја оправдале наплатата за надоместокот
за ангажирана моќност од исклучени корисници, како што се апликантите, само наведувајќи дека тие пасивно ја користеле топлинската енергија обезбедена во
зградата преку системот за централно греење.[17] Тоа значи дека националните судови носеле идентични пресуди со идентично
образложение во ситуација кога постојат различни околности и различна фактичка
состојба.
Наспроти на ова, секој од апликантите пред
националните судови настапувал со аргументација специфична за неговиот
конкретен случај, а не со истоветно тврдење и докази. Уште повеќе, “Тие, исто
така, побарале мерки и предлагале докази релевантни за објективната проценка на
таа претпоставка врз основа на индивидуалните карактеристики на становите“.[18]
Според ЕСЧП, националните судови требало да “го
разгледуваат секој случај посебно и да ги ценат понудените докази, и да ги
имаат предвид “индивидуалните околности поврзани со становите на апликантите...“ Понатаму “ЕСЧП
смета дека било потребно во предметните постапки прецизно да се утврдат фактите кои биле
оспорувани од апликантите, и само по проверката на сите релевантни фактори, би
било можно домашните власти да направат објективна проценка на „пасивното“
користење на топлинска енергија во секој поединечен случај.“[19]
На овој начин, всушност, националните судови со
својата пракса потврдиле дека државата не обезбедила процедурални гаранции за
своите граѓани “во примената на законската рамка“, и дека граѓаните во
конкретниот случај, не располагале со ефикасен правен лек во заштита на правото
на сопственост гарантирано во Конвенцијата.
Значење на пресудата
По своето значење оваа пресуда во голема мера
ја надминува заштитата на индивидуалните права на апликантите. Имено, во оцените
кои ЕСЧП ги дава за изнесените видувања на Владата и на апликантите, и, врз
основа на која ЕСЧП ја базира и конечната пресуда, се дадени многу јасни и
децидни оцени за пропустите од организационен и процедурален карактер (како на
страна на Владата така и на судовите). Овие пропусти доведуваат до ситуација
граѓаните да не можат да ги уживаат или заштитат правата гарантирани со ЕКЧП.
[1] Правила за снабдување со
топлинска енергија кои биле донесени од Регулаторната комисија за енергетика, (државен
орган чии членови се именуваат од страна на Собранието) на седница на
Регулаторната комисија одржана на 30.07.2012 година, https://www.erc.org.mk/odluki/2012-07-30-%20PRAVILA%20SNABDUVANJE%20TOPLINSKA%20ENERGIJA.pdf,
последен пристап на 25.03.2020
[2] Параграф 6 од Пресудата на ЕСЧП
[3] Параграф 8 од Пресудата на ЕСЧП
[4] Параграф 9 од Пресудата на ЕСЧП
[5] Параграф 17 од Пресудата на ЕСЧП
[6] Параграф 20 од Пресудата на ЕСЧП
[7] Правила за снабдување со топлинска енергија, седница на Регулаторна
комисија одржана на 28.03.2019, https://www.erc.org.mk/odluki/2019.03.28%20%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%20%D0%A2%D0%95-%D1%81%D0%BE%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf,
последен пристап на 25.03.2020 г.
[8] Параграф 88 од Пресудата на ЕСЧП
[9] Параграф 89 од пресудата на ЕСЧП
[10] Параграф 37 од Пресудата на ЕСЧП
[11] Параграф 39 од Пресудата на ЕСЧП
[12] Параграф 61 од Пресудата на ЕСЧП
[13] Параграф 62 од Пресудата на ЕСЧП
[14] Во оваа насока ЕСЧП ги посочува и своите претходни пресуди во
случаите: Anheuser Busch Inc. v. Portugal [GC], бр. 73049/01, §83, ECHR 2007 I,
и Bistrović v. Croatia, бр. 25774/05, § 33, 31 мај 2007). .
[15] Параграф 64 од Пресудата на ЕСЧП
[16] Параграф 46 од Пресудата на ЕСЧП
[17] Параграф 84 од Пресудата на ЕСЧП
[18] Параграф 8 од Пресудата на ЕСЧП
[19] Параграф 87 од Пресудата на ЕСЧП