Слободата на политичкото изразување во демократските општества во светлина на пресудата „Макрадули против Република Македонија“

Анализа на м-р Велимир Деловски на пресудата на Европскиот суд за човекови права „Макрадули против Република Македонија“ (жалби бр. 64659/11 и 24133/13) од 19 јули 2018 година.

Фактичка заднина на случајот

Пресудата на Европскиот суд за човекови права изречена во овој случај произлезе од двете засебни апликации поднесени од истиот жалител, г. Јани Макрадули, кој во време на водењето на предметните домашни постапки бил потпретседател на опозициската партија СДСМ и пратеник во македонското Собрание. Со неа Судот се зафаќа со мериторно расправање на неговите жалбени наводи дека осудителните кривични пресуди за клевета довеле до прекршување на неговата слобода на изразување загарантирана со членот 10 од Европската конвенција за човековите права.

Првата апликација се однесувала на кривичната постапка покрената против жалителот, во врска со неговите наводи дека г. С.М., братучедот на тогашниот премиер, кој бил висок член на владејачката политичка партија ВМРО-ДПМНЕ и директор на Управата за безбедност и контраразузнавање, ги злоупотребил неговите овластувања и опремата за полициско прислушкување со намера да изврши влијание врз тргувањето на берзата како би остварил лична финансиска добивка. Втората апликација, пак, опфатила друга кривична постапка против жалителот по однос на неговите изјави за наводни незаконитости при јавната продажба на државно градежно земјиште на фирма блиска до С.М. Иако неговото име не било изречно споменато од жалителот, посредно можело да се утврди дека овие наводи фактички се однесувале на него. Во обата случаи спорните искази биле изнесени во јавноста на одделни прес-конференции одржани во партиските простории на СДСМ. Воедно, двете кривични постапки биле поведени по приватни кривични пријави поднесени од страна на г. С.М.

Жалителот бил осуден за клевета согласно членот 172 од македонскиот Кривичен законик (КЗ), кој бил во сила во тоа време, при што му била изречена парична казна од 1,500 евра која би можела да биде преиначена во казна затвор од 75 дена (во првиот случај), односно парична казна од 1,000 евра со можност за преиначување во казна затвор од сто дена (во вториот случај). Сепак, врз основа на законските измени кои следеле со усвојувањето и стапувањето во сила на Законот за граѓанска одговорност за клевета и навреда (ЗГОКН) од ноември 2012 година, судечкиот суд ја запрел постапката за извршување на санкцијата во двете постапки, така што жалителот ги платил само досудените судски трошоци, но не и изречената парична казна. Следствено на исходот од првата кривична постапка г. С.М. повел и парнична постапка во која неговото тужбено барање за надомест на нематеријалната штета било уважено, при што му биле досудени 550,000 денари.

Жалителот се обидел и пред Уставниот суд да го адресира прашањето за повреда на неговата слобода на изразување преку поднесување на две барања за заштита на слободите и правата. Тие биле одбиени со слични образложенија кои се сведувале на невистинитоста на изнесените тврдења преку кои наводно му била нанесена штета на угледот на г. С.М.

Наоди и заклучоци на Европскиот суд за човекови права

Пресудата дава интересен приказ на општите стандарди и принципи воспоставени низ јуриспруденцијата на ЕСЧП во поглед на прашањето за границите на слободата на политичкото изразување и политичкиот говор во согласност со членот 10 од Конвенцијата.

Како што било неспорно помеѓу жалителот и Владата, ЕСЧП најпрво констатира дека се работело за вмешување во правото на слобода на изразување на жалителот кое било пропишано со закон, или поконкретно, со членот 172 од КЗ, при што истото ѝ служело на легитимната цел за заштита на угледот на г. С.М., која била  утврдена и од домашните судови. Притоа, Судот ја испочитува проценката која била направена од страна на надлежните македонски судови во рамките на нивното поле на слободна процена (margin of appreciation) во поглед на законитоста и постоењето на легитимна цел со која се оправдувало вмешувањето. Потоа, тој се впушти во продлабочено проучување на неопходноста на ваквата интервенција во едно демократско општество, како трет елемент на тестот на пропорционалност кој Судот вообичаено го применува во овој вид предмети, а со цел да утврди дали причините кои биле изнесени од страна на националните судови за да го оправдаат таквото вмешување како неопходно, односно општествено неодложно потребно биле „релевантни и доволни“, односно дали судовите примениле стандарди кои биле во согласност со принципите од членот 10 од Конвенцијата.

Поаѓајќи од општите принципи развиени во неговата пракса, Судот реафирмираше дека постои многу мал простор за ограничувања на политичкиот говор и дебата по прашањата од јавен интерес од членот 10 став 2 од Конвенцијата. Поради тоа тој по правило определува висок степен на заштита на слободата на изразување и особено тесен маневарски простор за проценка на државите во вакви случаи. При примената на неговите принципи врз фактите на овој предмет, Судот особено ги разгледуваше следниве релевантни аспекти, и тоа: 1) позицијата на тужителот и жалителот, кој имал својство на тужен во домашната постапка, 2) предметот на тврдењата на жалителот, како и 3) нивната квалификација од домашните судови и нивниот пристап при оправдувањето на  вмешувањето за кое станувало збор.

Врзано за позицијата, односно статусот на страните, Судот го нотираше неспорниот факт дека исказите биле изнесени од страна на жалителот во својство на потпретседател на тогашната опозициска партија, на прес-конференции одржани во седиштето на неговата партија, во името на неговата партија и во политички контекст. Уште повеќе, беше нагласено и тоа дека жалителот бил пратеник, што како на избран претставник на граѓаните му дава уште повисок степен на заштита на политичкиот говор, кој би можел да биде ограничен само при постоење на многу силни причини за тоа. Притоа, беше укажано дека за разлика од редовните судови, само Уставниот суд нотирал дека жалителот бил и пратеник и како таков требало да ужива поголема заштита. ЕСЧП предочи и дека поаѓајќи од статусот на тужителот, г. С.М., при балансирањето на правото на заштита на неговиот углед наспроти слободата на политичко изразување, границите за прифатлива критика се пошироки за државните службеници одошто за приватните поединци. Поради тоа, тие треба да демонстрираат поголем степен на толеранција кон критика како нивните дејствија или пропусти би можеле да бидат подложени на непосреден надзор од јавното мислење. Во таа смисла, ЕСЧП ја истакна потребата од воздржување да се прибегнува кон кривични постапки, особено доколку биле достапни и други средства за реакција на неоправданите напади. Според ЕСЧП, при спроведувањето на пропорционалната анализа домашните судови ја пренебрегнале позицијата на г. С.М., кога во нивните пресуди само напоменале дека тој бил „легитимна цел на конструктивна критика“ без тоа детално да го образложат.

Понатаму, Судот се осврна и на дистинкцијата помеѓу фактичките тврдења и вредносните судови која, пак, има влијание врз определувањето на обврската за докажување на вистинитоста на дадениот исказ. ЕСЧП истакна дека иако точноста на вредносните судови во принцип не е подложна  на докажување доколку постоела доволна „фактичка основа“ врз која тие биле базирани, ова не би важело во случаи кога тие биле дадени во текот на жива политичка дебата од страна на избраните функционери, зашто тие треба да уживаат поширока слобода да ги критикуваат владините постапки, дури и доколку нивните вредносни судови немаат јасна фактичка заснованост. Во однос на содржината, односно предметот на спорните искази во дадениот случај, Судот го сметаше за проблематичен нивниот третман, односно квалификација како фактички тврдења, наместо вредносни судови од причина што тие се однесувале на наводи за незаконито постапување при вршењето на службената должност на г. С.М. како прашања од јавен интерес. Како особено релевантни ЕСЧП ги имаше предвид формата и контекстот во кој исказите на жалителот биле пренесени до јавноста. Од тој аспект, Судот сметаше дека задоцнетото пријавување од страна на г. С.М. на сопственоста врз акции во имотниот лист, како и присутните гласини во јавноста по однос на тоа претставувале елементи кои упатувале на постоење на доволна фактичка заснованост на тврдењето на жалителот. Дополнително, јавните изјави на жалителот врзани за сомнителната продажба на земјиште имале за цел презентација на наодите од истражувањето спроведено од неговата партија и иако биле саркастични тие не содржеле очигледно навредлив говор и не излегле надвор од рамките на прифатливото претерување или провокација.

Врз основа на тоа, Судот заклучи дека дадените изјави претставувале правичен коментар за прашања од легитимен јавен интерес, какви што се придржувањето кон обврската за пријавување на имотот и конфликтот на интереси кој би можел да го има како носител на висока јавна функција при преземањето на одредени деловни активности. Истите задирале во потребата од транспарентност и спречување на злоупотребата на положбата и имале за цел да го зајакнат јавниот интегритет и да ја одржат довербата на јавноста во јавните институции. Во оваа смисла, иако толкувањето и примената на домашното право е во принцип задача на националните судови, во која ЕСЧП не треба да навлегува, оваа пресуда индиректно фрли извесен критички тон и врз примената на членот 172, наместо членот 176 од КЗ, кој, предвидувал неказнување за лицето кое ќе изнесе клеветнички наводи во вршењето на политичка или друга општествена дејност. Веројатно одлуката да се примени друга законска одредба би довела до сосема поинаков тек и исход на предметните домашни постапки кој би бил повеќе компатибилен со Конвенциските стандарди.

Со пресудата се упатува јасна критика и кон т.н. „презумпција на невистинитост“ која ја примениле судовите кога од жалителот во својство на тужен барале да ја докажува вистинитоста на неговите искази, а во неможност тоа да биде сторено тие дошле до заклучок дека истите биле неточни и клеветнички, а жалителот го лишиле од заштитата која му ја пружа членот 10. Спротивно на тоа, Судот зазема стојалиште дека двата искази во себе содржеле извесни фактички наводи и тие биле изнесени во рамките на јавна дебата за значајно прашање во која тој бил инволвиран. (Во поткрепа на ова треба да се напомене и дека таквата јавна дебата особено се актуелизираше по обелоденувањето во јавноста на скандалот со масовното прислушкување пролетта 2015 година!) Оттука, пристапот на домашните судови бил во секој случај неоправдан и излегувал од веќе воспоставениот стандард на ЕСЧП на „должно внимание“. Судот подеднакво го критикуваше и идентичниот пристап кој го имал Уставниот суд, независно што тој правилно сметал дека се работело за „мислења“, наместо за фактички тврдења, како и тоа што фактот дека жалителот неговите искази ги изнел во просториите на неговата политичка партија, а не во Собранието, бил само нотиран во одлуката на Уставниот суд, без притоа да се нагласи дека тој одлучил да не извлекува полза од повисокото ниво на заштита што би го имал доколку би се повикал на пратеничкиот имунитет.

При утврдувањето на повреда на членот 10, Судот го адресираше и прашањето за природата и суровоста на изречените санкции, потенцирајќи дека дури и релативно скромната природа на паричните казни сама по себе не го негира ризикот од „одвраќачки ефект“ врз натамошното остварување на слободата на изразување. Тој оцени дека макар што изречената глоба повеќе не можела да биде наплатена со оглед на законските измени кои ја декриминализираа клеветата, осудата на жалителот имала одвраќачко дејство (chilling effect) врз политичката дебата која тој ја покренал по прашања од општ интерес. Севкупно, Судот констатираше дека стандардите применети во спорните постапки биле инкомпатибилни со принципите отелотворени во членот 10 од Конвенцијата и домашните судови не успеале да постигнат правична рамнотежа помеѓу спротивставените интереси кои биле засегнати. Следствено на тоа, вмешувањето било несразмерно на целта и истото не било „неопходно во едно демократско општество“ во смисла на значењето на членот 10 став 2.

Релевантност и значење на пресудата

Анализираната пресуда покренува значајни прашања за практикувањето на слободата на политичко изразување во специфичниот македонски политички и правен контекст во кој се изгради практика на меѓусебно покренување кривични постапки и парничење помеѓу политичари кои припаѓаат на различни политички опции, а по повод прашања кои биле покренати во рамките на јавната, политичка дебата.  

Иако Судот во Стразбур тоа експлицитно не го констатира, од пресудата произглегува дека при правораздавањето македонските судови првенствено се раководеле од потребата за заштита на личните права, отколку од сенсот за демократијата и човековите права, како концепти кои го апсорбираат правото на јавноста да биде информирана и алармирана за начинот на вршење на државните функции. Токму затоа во стадиумот на балансирање на различните вредности, интереси, слободи и права кои треба да бидат соодветно осигурани, тие одлучиле да дадат предимство на угледот и дигнитетот на личноста на носителот на јавна функција, кои се сметало дека биле значително засегнати преку злоупотребената слобода на мислата и јавното изразување на мислата, која била ставена во втор план, како и пред слободата на политичка дебата, за која се истакнувало дека нема апсолутна природа.

ЕСЧП само накусо ја нотира декриминализацијата на клеветата како легислативен потфат кој ѝ претходеше на оваа пресуда, па оттука таа може да се посматра и низ призмата на оваа крупна реформа како исчекор напред кон правилното функционирање на демократијата, владеењето на правото и конзистентното почитување и заштита на фундаменталните слободи и права. Сепак, решенијата во ЗГОКН автоматски, сами по себе не се бидат доволни за да се гарантира ефективно уживање на слободата на политичко изразување, доколку истите не бидат проследени со соодветна трансформација во светогледот на судиите, која конечно треба да се манифестира преку конкретна промена во начинот на нивното постапување по одделни случаи. Ова пред сѐ се однесува на правораздавањето во сите инстанци на редовните судови, како и на одлучувањето на Уставниот суд во рамките на ограничениот модел на уставна жалба вообличен преку барањето за заштита на слободата на уверувањето, совеста, мислата и јавното изразување на мислата од членот 110 алинеја 3 од Уставот.

Имено, неопходно е при постапувањето во случаите на наводна клевета во јавниот општествен и политички дискурс, судиите да ги имаат предвид и во аргументацијата на нивните пресуди доследно и правилно да ги инкорпорираат принципите, стандардите и становиштата на Европскиот суд за човекови права кои произлегуваат од неговата пракса, како платформа преку која всушност и се оживотворуваат Конвенциските одредби. Впрочем, на ова не случајно упатуваат членот 2 став 2, како и членот 3 од ЗГОКН. Овој закон излезе во пресрет на барањата на судската пракса на ЕСЧП, со што македонскиот законодавец стави до знаење дека е примена пораката на Стразбуршките пресуди во слични случаи кои се однесуваа на други држави за ставање крај на дотогашната пракса која не водеше доволно сметка за значењето на политичкиот говор како conditio sine qua non на секоја демократија.

Примената на овој закон сѐ уште останува предизвик за македонските судии, исто како што предизвик ќе биде и реферирањето на јуриспруденцијата на Судот и нејзината правилна апликација врз фактичкиот наратив на предметите по кои тие одлучуваат. Со ЗГОКН, меѓу другото, на национално ниво се врамуваат стандардите во поглед на товарот на докажување на вистинитоста на тврдењата кои биле изнесени во јавен интерес (член 9). Воедно, од судиите се очекува и подобро разбирање на поимите „фактички тврдења“ и „вредносни судови (ставови,мислења)“ како ним би можеле да им дадат соодветен третман и квалификација, од што пак, би зависел и степенот на заштита на политичкиот говор во однос на истите. Уште повеќе, изменетата домашна судска пракса на линија на Стразбур во слични случаи секако би претставувала значајна генерална мерка на извршување која би имала позитивен ефект врз успешната имплементација на пресудата и како таква би можела да доведе и до затворање на овој конкретен предмет пред Комитетот на министри на Советот на Европа.

Пресудата „Макрадули“ зазема посебно место меѓу сите македонски пресуди досега донесени од страна на Судот и поради силната порака која таа ја испраќа не само до судиите и правните професионалци во поглед на начинот на разгледување и одлучување во овој вид предмети, туку и кон политичарите, во однос на нивната одговорност во процесот на демократизација, во смисла на зголемување на транспарентноста во вршењето на јавните функции, навремено превенирање на какви било злоупотреби на службената положба и овластувања, ефикасна борба против корупцијата и организираниот криминал, како и зацврстување на владеењето на правото.

Освен за македонскиот правен поредок, таа дава одредени насоки и за другите правни системи (како што истакнува судијата Wojtyczek/ Војтицек во неговото Издвоено мислење на согласување -  во оние држави во кои „опозициските политичари и парламентарци можат да бидат посебно таргетирани од страна на властите“). Во рамките на erga omnes ефектот на пресудите на ЕСЧП, кој излегува надвор од тесните граници на државата во однос на која е утврдена повреда на Конвенциските слободи и права, оваа пресуда треба да го охрабри јакнењето на капацитетите на секој правосуден систем соодветно да се справи со предизвиците на конституционалната демократија, кои налагаат овозможување ефикасна одбрана на слободата на (политичко) изразување од какви било, арбитрерни интервенции на актуелните носители на политичката власт и моќ. Сево ова станува дотолку повеќе релевантно во кревки и фрагилни општества кои се во посттранзициската фаза на воспоставување на систем во кој треба да биде видливо дека правдата вистински и суштински се спроведува.

Конечно, преку посоченото Издвоено мислење, се констатира постепено преиспитување на традиционалната дихотомија на фактички тврдења и вредносни судови, манифестирана преку отфрлање на барањето за докажување на вистинитоста и прифаќањето на тестот за постоење на „доволна фактичка заснованост“ во однос на сите оние тврдења кои биле соопштени во рамките на една жива демократска дебата. Уште повеќе, со него жестоко се критикува сфаќањето на Судот изложено во оваа пресуда што подразбира дека со оглед на специфичната општествена улога која треба да ја играат политичките елити, ним треба да им биде дадена поширока слобода на изразување од онаа која ја уживаат „обичните“ граѓани. На тој начин се упатува и дополнителна порака дека ваквиот концепт на судиско резонирање во иднина треба да биде напуштен, од причина што не само политичарите, туку секој граѓанин треба да биде овластен да покренува прашања од јавен интерес кои би биле предмет на јавна дебата во едно демократско општество. Со тоа, нивото на заштита на политичкиот говор би се подигнало уште повисоко, надминувајќи го опсегот на досегашната јуриспруденција на Судот. Останува да се опсервира дали ваквото, засега издвоено разбирање на оваа проблематика ќе наиде на одобрување и ќе придонесе кон поинаква еволуција на праксата на ЕСЧП во нови, досега непознати димензии кога станува збор за слободата на политичко изразување.