Анализа на начелно правно мислење на Врховниот суд на Република Северна Македонија - право на жалба против одлука на Судски совет

Интегрално, диспозитивот на начелниот став гласи:
Врховниот суд на Република Северна Македонија, врз основа на  член 37 став 1 алинеја 1 и 3 од Законот за судовите („Службен весник на РМ“ бр.58/06...198/18 и „Службен весник на РСМ“ бр.96/19), член 63 став 1 од Деловникот за работа на Врховниот суд на Република Северна Македонија, на Општата седница одржана на ден 23.02.2023година, го утврди следниот:

                                                  Н А Ч Е Л Е Н   С Т А В

Во постапката по жалба изјавена од судија односно претседател на суд против одлуката на Судскиот совет на Република Северна Македонија донесена во повторна постапка по укинувањето на Решението согласно член 72 од Законот за Судскиот совет на Република Северна Македонија, Советот за одлучување по жалба при Врховниот суд на Република Северна Македонија може директно да го примени Aмандманот XXI (член 15)и членот 50 од Уставот на Република Северна Македонија, како и членот 6 и членот 13 од Европската конвенција за заштита на човековите права.


Начелниот став е интерпретација на судската власт во поглед на судир помеѓу една легислативна состојба во рамките на домашниот правен поредок, и нејзино компарирање со меѓународниот , со примена на постулати од меѓународниот, чии принципи се прифатени од нашиот правен поредок.

Ако се земе дека номинално постојат три доктрини на интерпретација на правни норми и/или прописи, (Формализам, Аналогија и Policy reasoning) ова спаѓа во толкување односно интерпретација направена во вкупност на општествени односи и правен поредок и социолошки момент, односно Policy reasoning.

Останатите два концепти -формализмот-се потпира на строга интерпретација на правната норма, изолирана од севкупноста на правните и општествени односи во едно општеств, додека аналогијата е донекаде преоден модел кој ги користи компаративниот модел за решавање на правни ситуации, односно за интерпретација. За пример, доколку интерпретацијата се сведе само на стогиот формализам, тоа значи дека право на жалба во конкретниот случај не постои.

Во суштина, може тука да се дебатира и дали и колку судската власт навлегува во законодавната, бидејќи со интерпретацијата на ваков начин, законската норма се става ад акта.Затоа, ќе го разгледаме овој пример преку призмата на две доктрини. Доктрината на маргина на толеранција и доктрината на одговорност на државата за меѓународно штети акти.



    Концепт на маргина на толеранција

Начелното правно мислење во целост ја афирмира доктрината на маргина на толеранција, односно margin of appreciation, која е изнедрена како интерпретација на духот на Конвенцијата.

Кратко кажано, Тоа значи дека секоја држава е предмет на определена маргина на толеранција,  ( margin of appreciation) која што доктрина произлегува од ЕСЧП, и претставува усвоен правен стандард според која му дозволува на судот да ги усогласи практичните разлики во спроведувањето на членовите од Конвенцијата и  при примената на таа дискреција, судиите на судот мора да ги земат предвид разликите помеѓу домашните закони на договорните страни што се однесуваат на суштината и постапката.[1] 

Со други зборови, Конвенцијата мора да ги има во предвид специфичностите на секој поредок и нема интенција да воведе стандард на крутост. Дотолку повеќе што мора секогаш да биде земен во предвид и контекстот на општествените односи, степенот на прашањето кое го засега едно општество, и спецификите на самиот правен поредок.

Доколку во нашиот правен поредок е долги децении етаблирано, и нашироко односно убиквитетно познато дека правото на жалба е гарантирано, од ова правило неможе да има исклучок, во име на постигнување на други цели(поголема ефикасност, економичност итн..).

И обратно, ако еднаш дадено право на жалба,  во овој случај,  е по втор пат оневозможено, согласно закон, како еднаш дадената маргина на толеранција ќе се одрази врз конкретната држава за која се однесува, во случајот Република Северна Македонија? Ако дадената маргина на толераниција е во конфликт со постулатите на конвенцијата, секогаш постулатите ќе имаат свое предимство.


Концепт на супремација на меѓународниот правен поредок врз домашниот

Извор на обврската на државата кон меѓународното право

Во дваесеттиот век, а сега особено во дваесет и првиот век, најголем предизвик на секој  правен поредок е да разбере дека иако државите се суверени и самостојни, сепак правниот поредок кој прифатил меѓународни норми не е ексклузивно нивен, туку туку е дел на поголем и поширок меѓународен правен поредок. Тоа секако дека во сегашен степен на развиток на правото претставува цивилизациска придобивка и атрибут на секое демократско општество.

Домашните авторитети кои одлучуваат во рамките на правниот поредок на Република Северна Македонија имаат обврска, а не опција за имплементирање на меѓународните стандарди.

Ваквиот постулат најсликовито ќе се објасни преку следното:
Државите можат да бидат одговорни, и за своите постапки и пропусти, за неисполнување на меѓународно преземените обврски. Сепак, работите се малку посложени кога станува збор за разбирање на изворите на оваа доктрина, кога станува збор за секојдневното работење на било кои управни и судски тела со Република Северна Македонија, иако одредени закони јасно се насочени кон странските пресуди како може директно да се примени, заедно со ставовите и образложението изразени во нив.
Меѓународните конвенции ги пропишуваат минималните стандарди за третман и процедури кога се во прашање нормите кои тие ги пропишуваат Постојат различни меѓународни инструменти кои имаат донесено правила што треба да се испитаат, протолкуваат и аплицираат во рамките на домашното право.
Меѓународните стандарди се применливи поради различни причини:
ÞПрво, секој закон или корпус на закони не може да се гледаат и интерпретираат изолирано во рамките на самиот домашен правен поредок, а камоли во меѓународниот правен поредок.
ÞВторо, секоја земја што ќе избере да ратификува или усвои одреден меѓународен правен инструмент, се обврзува дека ќе се придржува до принципите на овој меѓународен инструмент и соодветно ќе го прилагоди своето законодавство и/или практики.
ÞТрето, тоа го бараат „Нацрт членовите за одговорностите на државите за меѓународно штетни акти со коментари“ (Нацрт членови)[2] кои го кодифицираат меѓународното обичајно право и затоа се обврзувачки за сите држави.
Акцентот во Нацрт-членовите е на секундарните правила за одговорност на државата: т.е. општите услови според меѓународното право државата да се смета за одговорна за погрешни постапки или пропусти и правните последици што произлегуваат од тоа.
Ставено во контекст на ова што го коментираме, ќе поставиме 2 прашања.
Прво, дали немањето на право на жалба во рамките на домашниот правен поредок, е во согласност со меѓународните стандарди, и второ, дали може директно да се примени Уставот и меѓународното право во случај кога има експлицитна одредба дека нема право на жалба.
       Дискусија
Уставот го гарантира правото на жалба, судска заштита и статусот на меѓународните договори vis a vis  домашниот правен поредок. [3]
Според член 1 „секое меѓународен штетен акт на една држава повлекува меѓународна одговорност на таа држава“. Нејзиниот коментар, меѓу другото, членот 1 го наведува основниот принцип што лежи во основата на членовите како целина, а тоа е дека прекршувањето на меѓународното право од страна на една држава повлекува нејзина меѓународна одговорност.
Меѓународен штетен акт на една држава може да се состои од едно или повеќе дејствија или пропусти или комбинација од двете. Дали имало меѓународно штетен акт зависи, прво, од барањата на обврската за која се вели дека е прекршена и, второ, од рамковните услови за такво дело, кои се наведени во Првиот дел. Терминот „меѓународна одговорност“ ги опфаќа новите правни односи кои произлегуваат според меѓународното право поради меѓународно погрешниот чин на една држава. Содржината на овие нови правни односи е наведена во вториот дел.
Според член 2, постои меѓународно штетен акт на една држава кога однесувањето кое се состои од дејство или пропуст:
(а) според меѓународното право и се припишува на државата; и
(б) претставува прекршување на меѓународна обврска на државата.[4]
Еден од најважните членови што ја разликува карактеризацијата на таквиот чин и неговата меѓусебна поврзаност со домашното право е членот 3. Членот наведува дека „окарактеризирањето на чинот на една држава како меѓународно штетно е регулирано со меѓународното право. Таквото карактеризирање не е засегнато со окарактеризирање на истото дело како законито според внатрешното право“.[5]

Во случајот ЕЛСИ, пред МСП, советот на Судот го нагласи ова правило, наведувајќи дека:
Усогласеност со домашниот закон и усогласеност со одредбите на договор се различни прашања. Она што е прекршување на договорот може да биде легално
во домашното законодавство и она што е незаконско во домашното законодавство може да биде целосно невино во однос на за прекршување на одредба од договор.
Доста често, домашните власти (со право) сметаа дека нивните постапки и/или пропусти или примена/толкување на законот во одредена ситуација треба да се гледаат од перспектива на домашниот правен поредок. И кога ќе го преживеат тестот на правните лекови, тоа ги прави законски, односно не погрешни.
Меѓутоа, поради отсуство на какво било сомневање, овој напис има за цел да ги избрише сите толкувања за односот помеѓу тоа како се гледа на еден акт од перспектива на домашното и меѓународното право, и кое гледиште е релевантно, од перспектива на меѓународното право.
Членот 4 се однесува на однесувањето на органите на една држава, и според овој член,
1.         Однесувањето на кој било државен орган се смета за акт на таа држава според меѓународното право, без разлика дали органот врши законодавна, извршна, судска или која било друга функција, без оглед на позицијата што ја има во организацијата на државата и без оглед на нејзиниот карактер како орган на централната влада или на територијална единица на државата.
2.         Орган вклучува секое лице или  ентитет кој го има тој статус согласно внатрешните закони на таа држава.[6]
Што значи дека,принципот на атрибуција се однесува за сите органи, вклучително и судовите.
Сумирано, тоа значи дека доколку едно дејствие, процедура и слично може да биде целосно законита од аспект на домашно право, истото тоа дејствие, процедура може да биде целосно во колизија со меѓународното!
Она што е важно за нас и за оваа анализа, е тоа што ваквиот став е граден во текот на децениите , и на случаи кои се и ден денес актуелни и претставуаат извор на правна аргументација и право.

Домашните органи а особено судовите, сметајќи исклучиво на домашното право, и практично игнорирајќи го меѓународното не ја доведуваат во прашање индивидуалната законитост  во поширока смисла на било кој предмет, туку едновремено припишуваат и одговорност на државата чии органи се, и тоа не само во домашни, што е уште поважно во меѓународни рамки.

Значи, она што е законито во домашното право, не значи секогаш дека е на линија со меѓународното!

Оттаму, начелниот став позитивен пример како Судството ја остварува својата суверена власт преку интерпретација на правните норми, во духот на policy reasoning, имајќи ги во предвид севкупноста на правниот поредок, меѓународното право и општествените односи.








[1] ЕСЧП-Сандеј Тајмс против Обединетото Кралтво, пасус 61
Again, the Court cannot hold that the injunction was not "necessary" simply because it could or would not have been granted under a different legal system. As noted in the judgment of 9 February 1967 in the "Belgian Linguistic" case, the main purpose of the Convention is "to lay down certain international standards to be observed by the Contracting States in their relations with persons under their jurisdiction" (Series A no. 5 p. 19). This does not mean that absolute uniformity is required and, indeed, since the Contracting States remain free to choose the measures which they consider appropriate, the Court cannot be oblivious of the substantive or procedural features of their respective domestic laws (see, mutatis mutandis, judgment of 23 July 1968 in the "Belgian Linguistic" case, Series A no. 6, pp. 34-35).
Повторно, Судот не може да смета дека забраната не била „неопходна“ само затоа што можела или не би била дадена според различен правен систем. Како што е наведено во пресудата од 9 февруари 1967 година во случајот „Белгиски лингвистички случај“, главната цел на Конвенцијата е „да утврдат одредени меѓународни стандарди што треба да ги почитуваат државите договорнички во нивните односи со лица под нивна јурисдикција“ (Серија А бр.5 стр.19). Ова не значи дека е потребна апсолутна униформност и, навистина, бидејќи државите договорнички остануваат слободни да ги изберат мерките што ги сметаат за соодветни, Судот не може да ги заборава материјалните или процесните карактеристики на нивните соодветни домашни закони (види, mutatis mutandis, пресуда од 23 јули 1968 година во случајот „Belgian Linguistic“, Серија А бр. 6, стр. 34-35).

[2] „Нацрт членовите за одговорностите на државите за меѓународно штетни акти со коментари“, 2001 година Меѓународна правна комисија на ОН
[3] Начелен став, образложение ,
[4] „Нацрт членовите за одговорностите на државите за меѓународно штетни акти со коментари“, 2001 година Меѓународна правна комисија на ОН-xxxxxxx
[5] Што се однесува до првиот од овие елементи, можеби најјасната судска одлука е онаа на PCIJ во третманот на Полските државјани (Treatment of Polish Nationals and Other Persons of Polish Ori- gin or Speech in the Danzig Territory, Advisory Opinion, 1932, P.C.I.J., Series A/B, No. 44, p. 4. ) Судот ѝ го ускрати правото на полската влада да поднесува прашања до органите на Лигата на народите во врска со примената на одредени одредби од Уставот на Слободниот град Данзиг  со образложение дека: според општо прифатените принципи, државата не може да се потпре, во аргументот против друга држава, на  одредбите на Уставот на таа друга дрќава, но само за меѓународното право и меѓународните обврски кои се уредно прифатени... [С] обратно, една држава не може да се изјасни против друга држава, која во својот Устав има одредби  со цел избегнување на обврските што му се наметнати од меѓународното право или договорите во сила ... Примената на Данциг Уставот може ... да резултира со повреда на меѓународна обврска ..........без разлика дали е според договорите или според општото меѓународно право ...Но во случаи од ваква природа, не е Уставот и останатите прописи како такви, туку меѓународните обврски кои повикуваат на одговорност на Слободниот град.
[6] „Нацрт членовите за одговорностите на државите за меѓународно штетни акти со коментари“, 2001 година Меѓународна правна комисија на ОН. Цитирано и во JUDICIAL SUPERVISION IN CASES OF DEPRIVATION OF LIBERTY OF ASYLUM SEEKERS AND THE RESPONSIBILITY ON THE STATE TO ADHERE TO INTERNATIONAL LEGAL STANDARDS Aleksandar Godzo, Ana Dangova Hug, Dime Gjorchevski, 2021